เมื่อแม่โขงไม่มีปลา: ผืนดินทำกินไม่ได้


เรื่องและภาพโดย ภานุมาศ สงวนวงษ์ 

สด จันทร์สุข วัย 66 ปี ชาว ต.ห้วยไผ่ อ.โขงเจียม จ.อุบลราชธานี ยืนมองแม่น้ำโขง ตำแหน่งนี้สามารถเห็นจุดเชื่อมต่อระหว่างเขตป่าอนุรักษ์และที่ดินทำกินของหมู่บ้านตามุยอย่างชัดเจน

นับตั้งแต่เจ้าหน้าที่อุทยานแห่งชาติผาแต้มเริ่มปฏิบัติการตามนโยบายทวงคืนผืนป่าเมื่อปี 2558 หลายครอบครัวในหมู่บ้านตามุยและหมู่บ้านท่าล้ง ต.ห้วยไผ่ ต้องถูกดำเนินคดีและถูกขับไล่ออกจากที่ดินของตนเอง 

แม้บางส่วนจะไม่ถูกดำเนินคดี แต่ก็ต้องลงชื่อในเอกสารแสดงความยินยอมคืนพื้นที่ทำกินส่วนหนึ่งให้แก่รัฐ เพราะเจ้าหน้าที่ใช้ข้อมูลจากภาพถ่ายทางอากาศที่แสดงให้เห็นว่ามีการบุกรุกที่ดินทำกินเพิ่มเติมหลังปี 2557 

แม้คนในหมู่บ้านตามุยจะยังทำเกษตรในพื้นที่เช่นเดิม แต่พวกเขาก็กังวลและไม่แน่ใจว่า จะถูกขับไล่ออกจากที่ดินทำกินเมื่อใด 

เช่นเดียวกับการออกไปเก็บอาหารตามธรรมชาติ อย่างเห็ด หน่อไม้ และผักบางชนิดในป่าใกล้ๆ หมู่บ้าน เพื่อนำมาปรุงอาหารและขายเป็นรายได้เล็กๆ น้อยๆ ซึ่งชาวบ้านเองก็หวาดกลัวว่า อาจจะถูกเจ้าหน้าที่จับกุมดำเนินคดีได้ 

เสียงเรียกร้องส่วนหนึ่งของพวกเขาคือ อยากให้รัฐกำหนดแนวเขตที่ดินทำกินให้มีความชัดเจนและมีความสอดคล้องกับสภาพพื้นที่จริง รวมถึงมีความเข้าใจในวิถีชิวิตดั้งเดิมของคนในพื้นที่ซึ่งต้องอาศัยหากินอยู่กับป่า พวกเขายินดีปฏิบัติตามนโยบายของรัฐในการอนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่ป่าไม้ โดยการมีส่วนร่วมกันระหว่างรัฐกับชุมชน 

สด จันทร์สุข วัย 66 ปี ชาว ต.ห้วยไผ่ อ.โขงเจียม จ.อุบลราชธานี กล่าวว่า เมื่อย้อนไปหลังการประกาศเขตอุทยานแห่งชาติผาแต้ม หัวหน้าอุทยานฯ ในสมัยนั้นได้มาสำรวจเพื่อปักป้ายอุทยานฯ และหารือเรื่องแนวเขตกับชาวบ้าน และสัญญาว่าจะกันที่ดินบริเวณนี้ออกจากเขตอุทยานฯ เพื่อให้ใช้ทำมาหากินได้ 

“เมื่อไม่ได้ทำเป็นลายลักษณ์อักษร ผมต้องหยุดทำกินบนที่ดินแปลงนี้ไประยะหนึ่ง เพราะไม่อยากเสี่ยงกับการถูกจับ ก่อนจะกลับมาทำกินอีกครั้ง” สดเล่า 

เมื่อเจ้าหน้าที่มาสำรวจครั้งใหม่ช่วงต้นปี 2562 เขาตัดสินใจลงชื่อในเอกสารฉบับหนึ่ง เพื่อยืนยันว่า เจ้าหน้าที่ได้สำรวจที่ดินแปลงนี้แล้ว ทั้งที่ยังไม่ทราบแน่ชัดว่า เอกสารฉบับนั้นเขียนข้อความว่าอย่างไร และจะส่งผลอย่างไรกับการทำกินบนที่ดินของตัวเอง 

สด จันทร์สุข เล่าความหลังเมื่อ 40 ปีที่แล้ว ครั้งเกิดสงครามในฝั่งลาว ตอนนั้นชาวบ้านตามุยกลัวว่า จะได้รับอันตราย เพราะหมู่บ้านอยู่ริมแม่น้ำโขง จึงพากันอพยพขึ้นมาทำไร่บนภูเขา จึงได้มีการเดินสำรวจที่ดินและล้อมรั้วเพื่อป้องกันสัตว์เลี้ยงเข้าไปกินไม้ผล เช่น มะขาม มะม่วงหิมพานต์ ที่เคยเป็นแหล่งรายได้ของครอบครัว

ฤทธิ์ จันทร์สุข ชาวบ้านตามุย ต.ห้วยไผ่ อ.โขงเจียม จ.อุบลราชธานี วัย 50 ปี เดินสำรวจไร่มันสำปะหลังที่กำลังงอกงาม โดยเขาไม่คาดคิดว่า จะกลายเป็นหนึ่งในชาวบ้านที่ถูกแจ้งความดำเนินคดี ในความผิดฐานบุกรุกพื้นที่อุทยานแห่งชาติผาแต้ม ซึ่งเขายืนยันว่า ที่ดินผืนนี้ใช้ทำกินต่อกันมาตั้งแต่รุ่นพ่อแม่ ก่อนจะประกาศเป็นเขตป่าสงวนแห่งชาติผาแต้ม และก่อนจะประกาศเป็นเขตอุทยานแห่งชาติผาแต้มเมื่อปี 2534

ป้ายประกาศของอุทยานแห่งชาติผาแต้ม ถูกนำมาติดไว้ที่ทางเข้าหมู่บ้านตามุยเมื่อปลายเดือนพฤษภาคมที่ผ่านมาเพื่อนัดหมายชาวบ้านให้มาแจ้งการครอบครองที่ดินที่อยู่ภายในเขตอุทยานแห่งชาติผาแต้ม

ทุกเช้าชาวบ้านตามุยร่วมกันทำบุญตักบาตรพระสงฆ์ด้วยข้าวเหนียว พืชผักที่หาได้ในไร่นาและอาหารแห้ง ก่อนจะออกไปทำมาหากิน ซึ่งเป็นวิถีชีวิตและขนบธรรมเนียมประเพณีดั้งเดิมของชุมชน

กุ้งและปลาตัวเล็กๆ ที่ได้จากการวางลอบริมตลิ่งแม่น้ำโขง ช่วยให้ชาวบ้านที่ไม่มีรายได้จากไร่นาสามารถประทังชีวิตด้วยการหากินจากทรัพยากรธรรมชาติในท้องถิ่น

จุฬา จันทร์สุข หรือ โก้ เป็นชาวบ้านอีกคนหนึ่งในหมู่บ้านตามุย ที่ยังคงหากินอยู่กับแม่น้ำโขง แม้โชคจะไม่เข้าข้าง แต่เขายังคงออกเรือไปดักปลากลางลำน้ำโขงทุกเช้าเย็น ด้วยความหวังว่าจะได้ปลากลับไปปรุงเป็นอาหาร หากได้จำนวนมากก็จะนำไปขายหารายได้จุนเจือครอบครัว

“ตั้งแต่เขาสร้างเขื่อนในจีน วิถีชีวิตของชาวประมงริมฝั่งแม่น้ำโขงก็เปลี่ยนไป การหาปลาที่เคยเป็นรายได้หลักลดลงจนต้องหันหลังให้แม่น้ำ มุ่งหน้าสู่ภูเขา ทำเกษตรบนเพื่อหารายได้ ก่อนจะพบว่า ที่ดินแปลงเดียวที่ทำกินมาตั้งแต่พ่อแม่ทับซ้อนกับเขตอุทยานแห่งชาติผาแต้ม” ชาวประมงคนนี้เล่า 

เรือหาปลาจอดเรียงรายริมตลิ่งยามเช้า ชาวบ้านคนหนึ่งกำลังวิดน้ำออกจากเรือ หลังฝนตกลงมาอย่างหนักทำให้เรือบางลำแทบจมน้ำ บางคนบอกว่า ช่วงที่มีปลาชุกชุมจะไม่เห็นเรือจอดริมตลิ่งในช่วงเช้าเลย และตอนนี้คนหาปลาในแม่น้ำโขงก็ลดน้อยลง เพราะหาปลาได้ไม่พอกิน ต้องรับจ้างรายวัน หรือหากมีไร่นาก็อาศัยพึ่งพาเกษตรกรรมเลี้ยงครอบครัว

ครอบครัวของโก้ต้องรับภาระเลี้ยงดูลูกหลานหลายคน เพราะพ่อแม่ของเด็กๆ ต้องไปทำงานต่างถิ่น แม้พวกเขาจะส่งเงินกลับมาเป็นค่าใช้จ่ายทุกเดือน แต่การทำประมงในแม่น้ำโขงและการเกษตรยังถือว่า เป็นรายได้หลักของครอบครัว

ป้ายบอกทางสถานที่ท่องเที่ยวของชุมชนบ้านตามุย ต.ห้วยไผ่ อ.โขงเจียม จ.อุบลราชธานี ถูกนำมาปักไว้ใกล้ๆ สะพานไม้ ริมฝั่งโขง ซึ่งเป็นอีกหนึ่งความอยู่รอดของคนในชุมชน โดยสะพานแห่งนี้จะได้รับความสนใจจากนักท่องเที่ยวในช่วงงานไหลเรือไฟและการชมบั้งไฟพญานาคระหว่างเทศกาลวันออกพรรษาของทุกปี

แม่อุ้มลูกน้อยขณะเดินเล่นชมบรรยากาศริมฝั่งแม่น้ำโขงก่อนพระอาทิตย์ตกดิน ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงที่บ้านตามุยและหมู่บ้านใกล้เคียง ไม่ว่าจะเป็นผลกระทบจากการทวงคืนผืนป่าและการสูญเสียอาชีพหาปลา

สำรับอาหารของชาวบ้านตามุย ประกอบด้วย ปลาขนาดเล็กและพืชผักที่หาได้จากในท้องถิ่น ชาวบ้านกังวลว่า นโยบายทวงคืนผืนป่าและขอคืนพื้นที่ทำกินโดยเจ้าหน้าที่อุทยานฯ จะส่งผลกระทบต่อการหาอาหารในป่าตามวิถีชีวิตดั้งเดิมของชาวบ้าน

ภานุมาศ สงวนงษ์

ภานุมาศ สงวนงษ์ หนึ่งในผู้ก่อตั้งสำนักข่าว Thai News Pix ที่เน้นการนำเสนอข่าวสาร และประเด็นที่น่าสนใจผ่านมุมมองช่างภาพข่าว ทั้งการเมือง เศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม